پیوندهای مفید
آمار
| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 705 |
| تعداد مقالات | 10,146 |
| تعداد مشاهده مقاله | 71,450,449 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 63,173,976 |
نقش مدول آجر در شکلگیری الگوی حاکم در معماری گنبدخانههای دوره سلجوقی در ایران | ||
| هنرهای کاربردی | ||
| دوره 5، شماره 4 - شماره پیاپی 20، دی 1404، صفحه 33-47 اصل مقاله (1.43 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22075/aaj.2025.33754.1237 | ||
| نویسندگان | ||
| احد نژادابراهیمی* 1؛ مهسا عبدکریمی2 | ||
| 1استاد، گروه معماری، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. | ||
| 2دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه فناوری معماری، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 26 فروردین 1403، تاریخ بازنگری: 03 مرداد 1403، تاریخ پذیرش: 22 مرداد 1403 | ||
| چکیده | ||
| معماری ایران در دورههای مختلف تاریخی متأثر از عوامل مختلفی است و شناسایی این عوامل در تفکیک خصوصیات معماری هر دوره و شناخت تفکرات غالب جامعه ضروری به نظر میرسد. دوره سلجوقیان نیز از این امر مستثنی نبوده و بناهای این دوره دارای شاخصهها و الگوهای منحصربه فردی هستند. بدیهی است که تناسبات بنا تحت تأثیر مدول به کار گرفته شده در استخوانبندی و تزیینات بنا قرار میگیرد که این وظیفه در گنبدخانههای دوره سلجوقیان بر عهده عنصر آجر است. از این رو، پژوهش حاضر به بررسی نقش آجر و تأثیر آن در فضای گنبدخانههای دوره سلجوقی و ارائه یک الگوی حاکم بر آنها از طریق جمعآوری اطلاعات اسنادی و پیمایشهای میدانی با روش توصیفی- تحلیلی میپردازد. در این راستا ابتدا مؤلفههای تأثیرگذار بر معماری گنبدخانهها از مطالعات پیشین استخراج گردید که غالباً از دو جنبه آرایه و نیارش مورد بررسی قرار گرفتهاند. در این پژوهش دسته جدیدی، به نام فن ساخت ارائه میشود. به منظور دستیابی به یک الگوی حاکم در گنبدخانههای دوره سلجوقی از جنبه فن ساخت، ابتدا تعداد 27 گنبدخانه منسوب به دوره سلجوقی شناسایی گردید که بعد از بررسی اصالت آنها، به 14 نمونه محدود گردید. نتایج نشان میدهد هر چند این گنبدخانهها دارای تفاوتهایی ناشی از عواملی نظیر منطقه جغرافیایی، سیاستهای محلی و تفکرات معمار سازنده آنها هستند، استفاده از آجر به عنوان مدول سازنده، الگوها و محدودیتهایی در طرح ایجاد میکند که موجب ایجاد شباهتهایی در ساختار و طرح آنها میگردد. ملاحظه میشود که فضای غالب گنبدخانههای سلجوقی به واسطه وجود نهاز و نخیر و طاقنما متقارن هستند. اکثر گوشهسازیها به علت قرارگیری بازشوها در گوشههای پلان به صورت پتکانه هستند. همچنین برای تعیین مرز هندسی و ساخت عناصر گنبدخانه از آجرهایی به ابعاد کوچک تر استفاده شده است تا از الگوهای تحمیلی مدول آجر اجتناب شود. در نهایت، الگوی حاکم این گنبدخانهها در قالب کروکی ارائه شد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معماری اسلامی ایران؛ گنبدخانه سلجوقی؛ مدول آجر؛ فضای گنبدخانه | ||
| موضوعات | ||
| تزیینات معماری،فنون و تکنیک ها | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Role of Brick and Brickwork in the Formation of Seljuk Vault Architectures in Iran | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ahad Nejad Ebrahimi1؛ Mahsa Abdkarimi2 | ||
| 1Professor, Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. | ||
| 2Master’s Student, Department of Architectural Technology, Faculty of Architecture and Urban Engineering, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| It is almost clear that the style, construction procedure, and design method of Iranian architecture have changed during different historical periods due to the availability of required equipment as well as the amount of knowledge that experts in a specific period owe. One of the important periods that attracted the attention of architecture was the Seljuk period. The current paper investigates the role of brick and brickwork in the formations of Seljuk vaults. Three aspects of structural configuration, decoration, and construction techniques are considered key parameters in which this role should be evaluated. For this purpose, 27 mosques identified as Seljuk were selected as case studies. Assessing the originality of these architectures, it is observed that only 14 mosques among the initial category haven’t been manipulated during the time due to rehabilitation after demolishing or the addition of extra decorations in different afterward periods, so they can be securely dated to Seljuk. Therefore, the resulted 14 pure Seljuk mosques are opted as final case studies. The required information is collected based on previous works and available documents as well as in-site architectural surveys; then, the mentioned criteria are evaluated based on comparative analogy on the comparable and equivalent samples with the use of the analytical method. The obtained results demonstrate that one of the specific features of the Seljuk architecture is the use of bricks in three mentioned aspects. The existing geographic and cultural differences in the selected case studies converged to a similarity in both the configuration and design of their vaults according to the limitations made by the application of bricks. In general, it can be concluded that the utilization of brick modules in the Seljuk period led to the construction of similar architects and the knowledge of the brick behavior and its ability as structural and non-structural material resulted in providing a unique design in both structural and architectural points of view. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Iranian Islamic Architecture, Seljuk Vault, Brick, Seljuk Brickwork | ||
| مراجع | ||
|
- استیرلن، هانری (1377)، اصفهان - تصویر بهشت، ترجمه جمشید ارجمند، تهران: انتشارات تندیس نقرهای.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1367)، مرات البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی، میرهاشم محدث، تهران: موسسه انتشارات و چاپ.
- افشارفر، ناصر (1377)، مسجد جامع دامغان، مساجد تاریخی، 39، 99-80.
- اقبالی، میترا؛ خوشرو، قاسم (1397)، تحلیل و بررسی تزیینات معماری مسجد جامع شهرستان بروجرد، فصلنامه پژوهش در علوم، مهندسی و فناوری، 4 (3)، 12-25.
- امیرحاجلو، سعید؛ نیستانی، جواد (1392)، پراکندگی، کارکرد و الگوی حاکم بر سازه و تزیین آثار سلجوقیان در ولایت برخوار اصفهان، فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، 5 (18)، 1-32.
- ایمانی، علی (1385)، سیر خط کوفی در ایران، تهران: انتشارات زوار.
- بازورث، کیلفوردآدموند؛ دارلیدران، دبلوا؛ کاهن، راجز؛ لمبتون؛ هیلنبراند، رابرت (1380)، سلجوقیان، ترجمه یعقوب آژند، چاپ اول، تهران: انتشارات مولی.
- بزرگمهری، زهره (1381)، مصالح ساختمانی (آژند، اندود، آمود)، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی.
- بیدبرگ، معصومه؛ شهبازی شیران، حبیب؛ بیدبرگ، فاطمه (1397)، بررسی ویژگیهای معماری و هنر ادوار مختلف در مسجد جمعه اردبیل، دو ماهنامه علمی تخصصی پژوهش در هنر و علوم انسانی، 6 (14)، 25-37.
- پوپ، آرتورآپهام (1373)، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: انتشارات فرهنگیان.
- پیرنیا، محمدکریم (1390)، طاقها و چفدها، تدوین زهره بزرگمهری، چاپ دوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (فصلنامه علمی فنی هنری اثر).
- پیرنیا، محمدکریم (1392)، سبکشناسی معماری ایرانی، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات سروش دانش.
- جوادی، شهره (1385)، تزیین عنصر اصلی در زیبایی شناسی هنر ایران، باغ نظر، 2 (3)، 51-57.
- حاتم، غلامعلی (1379)، معماری اسلامی ایران در دوره سلجوقیان، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
- حاجی قاسمی، کامبیز (1372)، یادگاری از گذشته (مسجد جامع قم)، صفه، 3 (3 و 4)، 1-25.
- حجت، عیسی؛ گلستانی، سعید؛ سعدوندی، مهدی (1394)، راهیابی گنبدخانه به مساجد ایران، روایتی از گسست و پیوست فضا، نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، 20 (3)، 21-30.
- حقیقت (رفیع)، عبدالرفیع (1370)، تاریخ قومس، چاپ سوم، تهران: انتشارات کومش.
- خزاعی، رضا؛ منصوری، سولماز (1395)، مطالعه تزیینات آجری در منارههای دوره سلجوقی استان اصفهان، فصلنامه علمی- ترویجی نگارینه هنر اسلامی، 3 (12)، 72-86.
- خسروی جاوید، تورج (1399)، مسجد جامع و مناره برسیان اصفهان، فصلنامه ایرانشناسی، 2 (2)، 78-105.
- خوانساری، شیدا؛ نقیزاده، محمد (1393)، بررسی تطبیقی آرایهها در مساجد جامع ورامین و نایین، نگره، 29، 59-45.
- دادخواه، پژمان؛ حاتم، غلامعلی (1392)، گنبدخانه تاج الملک؛ بازتاب هنر و زیبایی، فصلنامه علمی- پژوهشی هنرهای تجسمی نقش مایه، 12-7.
- رازانی، مهدی؛ حیدری باباکمال، یدالله (1398)، بررسی دورهبندی تاریخی- کالبدی مسجد جامع هفتشویه از منظر مطالعات تطبیقی، نشریه معماری اقلیم گرم و خشک، 7 (10)، 142-173.
- رشوند، زینت (1391)، تبیین مفاهیم تزیینات هندسی آجرکاری معماری سلجوقی، کتاب ماه هنر، (163) ، 86-91.
- زمانی بابگهری، فاطمه؛ یوزباشی، عطیه (1398)، گونهشناسی و قابلیت افیکی آرایههای معماری مسجد امام کرمان (مسجد ملک)، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 24 (4)، 110-101.
- زمرشیدی، حسین (1365)، گرهچینی در معماری اسلامی و هنرهای دستی، چاپ اول، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
- زمرشیدی، حسین (1368)، اجرای ساختمان با مصالح سنتی، تهران: انتشارات افشار، دفتر تحقیقات و برنامهریزی آموزش فنی و حرفهای وزارت آموزش و پرورش.
- زمرشیدی، حسین (1380)، پیوند و نگاره در آجرکاری، چاپ اول، تهران: انتشارات زمرد.
- زمرشیدی، حسین؛ صادقی حبیبآباد، علی (1397)، آجرکاری و هنر آجرکاری از دوران باستان تا امروز، فصلنامه شهر ایرانی اسلامی، 9 (33)، 5-17.
- شایستهفر، مهناز (1387)، تزیینات کتیبههای مسجد جامع قزوین، فصلنامه مطالعات فرهنگ – ارتباطات، 9 (2)، 53-78.
- شکفته، عاطفه؛ احمدی، حسین؛ عودباشی، امید (1394)، تزیینات آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در تزیینات دوران خوارزمشاهی و ایلخانی، مجله پژوهشهای معماری اسلامی، 3 (1)، 84-104.
- شیخالحکمایی، محمدعلی؛ میرشاهزاده، شروین؛ اسلامی، سیدغلامرضا؛ فنایی، زهرا (1399)، تبیین عوامل مؤثر بر ابهام در تاریخگذاری بناهای مذهبی دوره ایلخانی، نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، 8 (11)، 48-258.
- صالحی کاخکی، احمد؛ عزیزپور، شادابه؛ رحیمی آریایی، افروز؛ بانک، فاطمه (1393)، تحلیل ساختار فضایی- کالبدی مسجد جامع اردستان با تفکیک لایههای تاریخی، دو فصلنامه علمی- پژوهشی مرمت و معماری ایران، 4 (8)، 33-46.
- عباسزاده، مظفر؛ طریقی، سرور؛ علیزادگان، آرام (1397)، نظام سازهای گنبدخانه مسجد جامع ارومیه، صفه، 28 (4)، 119-136.
- عباسزاده، مظفر؛ دانش، لیلا (1400)، بررسی ساختار معماری و دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع ارومیه، مطالعات معماری ایران، 19 (10)، 91-113.
- عسگری، زهرا؛ چارئی، عبدالرضا (1399)، مطالعه ساختار و تزیینات مسجد مدرسه حیدریه در دوره سلجوقی، نشریه علمی تخصصی شباک، 3 (54)، 89-100.
- فریه، ر. دبلیو (1374)، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران: انتشارات فرزان.
- فدایی، حمید (1392)، آسیبشناسی آجرنمای گنبد خواجه نظامالملک در مسجد جامع اصفهان، فصلنامه علمی فنی، هنری اثر، (61)، 113-127.
- فیضاله بیگی، آرزو؛ گلابچی، محمود؛ رضازاده اردبیلی، مجتبی (1400)، بررسی هندسی و تناسبات و ارتباط آن با نظام سازهای بناهای دارای گنبد دو پوسته گسسته در منطقه تفرش، صفه، 31 (3)، 21-42.
- کاتلی، مارگرد؛ هامبی، لوئی (1376)، هنر سلجوقی و خوارزمی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولی.
- کباری، سیاوش (1393)، مصالحشناسی، چاپ سیام، تهران: انتشارات دانش و فن.
- کورن، لورنز (1396)، مسجد جامع قروه (استان زنجان)؛ بررسی و پژوهش موردی برای مطالعه تاریخ معماری ایران و سیاست مذهبی اهل سنت در قرن ششم هجری قمری/ قرن دوازدهم میلادی، فصلنامه اثر، 38 (77)، 83-96.
- کیانی، محمدیوسف (1374)، تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: انتشارات سمت.
- کیانی، محمدیوسف (1376)، تزیینات وابسته به معماری دوران اسلامی، چاپ اول، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
- گدار، آندره (1377)، هنر ایران، ترجمه بهروز حبیبی، تهران: انتشارات سروش.
- گرابار، الگ؛ هیل، درک (1375)، معماری و تزیینات اسلامی، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- گرابار، الگ؛ اتینگهاوزن، ریچارد (1379)، هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت.
- ماهرالنقش، محمود (1381)، میراث آجرکاری ایران، تهران: انتشارات سروش.
- متدین، حشمت اله (1386)، چهار طاقی گنبددار نقطه عطف مساجد ایرانی، نشریه هنرهای زیبا، 31 (31)، 39-46.
- محمدی، مریم. (1391)، معماری مساجد ایران در سدههای نخستین اسلام. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- مدنیان محمدی، علی (1395)، معرفی و بررسی کتبهنگاریهای مسجد سر کوچه محمدیه نایین، همایش بینالمللی شرقشناسی، تاریخ و ادبیات پارسی.
- مشکوتی، نصرتالله (1346)، شاهکاری از معماری اوایل قرن ششم هجری یا مسجد جامع کبیر قزوین، نشریه بررسیهای تاریخی، 2 (2)، 3-22.
- موذن، سجاد (1396)، دورهبندی تاریخی کالبدی مسجد جامع ساوه، مرمت و معماری ایران، 7 (13)، 35-47.
- مهدیئی، امیر (1393)، بازنگری در تاریخگذاری مسجد ازیران در شهرستان اصفهان، کنفرانس بینالمللی مهندسی، هنر و محیط زیست.
- میرسلامی، مهسا؛ عمرانیپور، علی؛ خوشبخت بهرمانی، شوکا (1400)، مطالعه روابط فضایی- اجتماعی در الگوی مساجد چهار ایوانی ایران (مطالعه موردی: مساجد جامع اصفهان، اردستان، قزوین و زواره)، دو فصلنامه اندیشه معماری، 5 (9)، 19-39.
- نصرالهی، عبدالله (1392)، مسجد جامع زواره؛ معرفی و تحلیل ساختار کالبدی، فصلنامه اثر، 34 (62)، 87-106.
- نیکزاد، ذاتالله (1402)، پیدایش مساجد در یزد؛ بازشناسی معماری مساجد سدههای نخستین منطقه یزد، معماری اقلیم گرم و خشک، 11 (17)، 1-24.
- ولیبیگ، نیما؛ ابوئی، رضا؛ احمدی، مینا (1392)، بررسی هندسی وجود ایوان و تغییرات در کالبد ساختاری مسجد جامع گلپایگان، فصلنامه باستانشناسی و تاریخ هنر شرق باستان، 1 (1)، 76-85.
- ویلبر، دونالدن، (1365)، معماری اسلامی ایران، دوره ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- هیلنبراند، رابرت (1383)، معماری اسلامی فرم، عملکرد و معنی، ترجمه ایرج اعتصام، چاپ اول، تهران: شرکت پردازش و برنامهریزی شهری.
- Anisi, Alireza (2023), Saljuq Architecture In Iran; Masjid-I Jam’ of Marand. Pazhoheshha-ye Bastan Shenasi Iran, 13 (37), 314-330. - Ettinghausen, Richard (1970), The Flowering of Seljuq Art. Metropolitan Museum Journal, 3, 113-131. - Hatami Varzaneh, Elham; Amini, Masoome; and Bemanian, Mohammad Reza (2014), Impact of Hot and Arid Climate on Architecture (Case Study: Varzaneh Jame Mosque), 7th International Conference on Materials for Advanced Technologies, 94, 25-32. - Petersen, Andrew (1996), Dictionary of Islamic Architecture, New York: Routledge. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 505 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 310 |
||